Dear Mr. Riesenbach:

Here is another article about Markowa, this time from the prestigious Warsaw

daily Rzeczpospolita of March 24, 2004.

60. lat temu w Markowej pod Lancutem Niemcy wymordowali osmioro Zyd�w i

polska rodzine, kt�ra ich ukrywala. Na szczescie nie wiedzieli, ze we wsi

wielu Polak�w ukrywa zydowskich sasiad�w.

Kto ratuje jedno zycie

 Czlonkowie rodziny Ulm�w poprawiaja nagrobny napis

Fot. Krzysztof Lokaj

Abraham Segal dziwi sie, ze Polacy tak szybko zapomnieli, a wrecz wstydza

sie przypominac o bohaterstwie polskich ofiar holokaustu. - To Markowa

powinna stac sie symbolem zachowan Polak�w wobec Zyd�w. Ja jestem zywym

przykladem, ze tragedia w Jedwabnem stanowila margines zachowan Polak�w w

czasie okupacji - m�wi.

Archiwalne zdjecie J�zefa i Wiktorii Ulm�w zamordowanych przez hitlerowc�w

za przechowywanie Zyd�w podczas okupacji

Abraham Izaak Segal ma 74 lata. Mieszka w Izraelu. Wojne przezyl w Markowej

k. Lancuta dzieki Janowi i Janinie Cwynarom, kt�rzy przyjeli go jak wlasne

dziecko. - Jako Romek Koliszewski paslem krowy, spalem w stodole, ale jadlem

ze wszystkimi przy stole. Zeby mnie nie rozpoznano, Janina uczyla mnie

modlic sie po polsku, kazala czytac Mickiewicza i Slowackiego, przynosila mi

do nauki zeszyty polskich dzieci - opowiada.

Zlozyc hold

Segal przyjechal z Hajfy z zona, by zlozyc hold Wiktorii i J�zefowi Ulmom i

ich siedmiorgu dzieciom, kt�rych Niemcy i granatowa policja zamordowali w

Markowej 24 marca 1944 roku, razem z osmiorgiem Zyd�w, kt�rych ukrywali. -

Oddajac czesc Ulmom, oddaje czesc mojej przybranej matce Janinie i wielu

innym, czesto bezimiennym Polakom, kt�rzy ratowali zycie takim malym

Abrahamkom jak ja - m�wi. Chce doczekac chwili, gdy Janina Cwynar dolaczy do

grona "sprawiedliwych wsr�d narod�w swiata". Szesc lat temu zlozyl

swiadectwo prawdy w Instytucie Yad Vashem w Jerozolimie i czeka.

Byl straszny krzyk

Na jednym z zachowanych zdjec J�zef Ulma, przystojny mezczyzna w garniturze,

pod krawatem i w kapeluszu, trzyma na kolanach dwanascie lat mlodsza zone

Wiktorie. Wok�l nich gromadka dzieci, kt�rych doczekali sie w sumie

szescioro. Wiosna 1944 roku Wiktoria byla w kolejnej ciazy.

W najblizsza srode, w 60. rocznice zamordowania rodziny Ulm�w oraz osmiu

Zyd�w, kt�rych ukrywali, w Markowej odsloniety zostanie pomnik poswiecony

ofiarom z napisem: "Niech ich ofiara bedzie wezwaniem do szacunku i

okazywania milosci kazdemu czlowiekowi. Byli synami i c�rkami tej ziemi.

Pozostana w naszym sercu". W uroczystosciach wezma udzial przedstawiciele

episkopatu z arcybiskupem J�zefem Michalikiem, wladz Izraela, Instytutu

Pamieci Narodowej, Rady Ochrony Pamieci Walk i Meczenstwa oraz Polacy i

Zydzi, kt�rzy wsp�lnie beda modlic sie za zmarlych. W zeszlym roku rozpoczal

sie proces beatyfikacyjny Wiktorii i J�zefa Ulm�w oraz ich dzieci. Sprawa

interesuje sie ojciec swiety Jan Pawel II.

23 marca urzedujacy w Lancucie Niemcy kazali stawic sie w nocy przed

budynkiem zandarmerii czterem furmanom z okolicznych miejscowosci. Switem

furmanki z czterema zandarmami i czterema funkcjonariuszami policji

granatowej dotarly do polozonego na skraju wsi domu Ulm�w. Jako pierwsi

podczas snu zgineli dwaj bracia Szallowie oraz Golda Goldman. Nastepnie

Niemcy na przemian rozstrzeliwali czlonk�w rodziny Szall�w i Goldman�w, w

tym Genie z malym dzieckiem. Ostatni zginal stary,

ponadsiedemdziesiecioletni Szalla. Gdy juz zabili wszystkich Zyd�w, przed

dom wyprowadzili gospodarzy - Wiktorie i J�zefa. Furmanom kazali sie

przygladac "jaka kara spotka Polak�w, kt�rzy ukrywaja Zyd�w".

"W czasie rozstrzeliwania byl straszny krzyk. Dzieci wolaly rodzic�w, a

rodzice juz nie zyli. To byl straszny widok" - zeznawal po wojnie woznica z

Kraczkowej Edward Nawojski. Zandarmi zastanawiali sie, co zrobic z sz�stka

dzieci Ulm�w. Wtedy pochodzacy z Koblowa w Czeskich Sudetach zandarm J�zef

Kokott zaczal strzelac do nich na oczach przerazonych furman�w. Zamordowal

wszystkie.

Abraham Izaak Segal przezyl dzieki Janowi i Janinie Cwynarom, kt�rzy

przyjeli go jak wlasne dziecko

Fot. Krzysztof Lokaj

Polak�w i Zyd�w pochowano w dw�ch odrebnych dolach. Oprawcy zrabowali

kosztownosci i na miejscu zbrodni urzadzili libacje.

Zachowali ludzki odruch

Pochodzacy z Markowej Franciszek Szpytma jest spokrewniony z rodzina Ulm�w.

Doktorant Uniwersytetu Jagiellonskiego i pracownik Instytutu Pamieci

Narodowej w Krakowie od kilku lat zbiera swiadectwa prawdy o rodzinie i

innych Polakach, kt�rzy w Markowej ukrywali Zyd�w. - Uratowano zycie co

najmniej siedemnastu Zydom. Siedmiu z nich do dzis zyje w Izraelu, USA i

Kanadzie - wylicza.

W domu Kielar�w przez kilka miesiecy ukrywano dwie kilkuletnie c�rki

Reisenbach�w. - Ich matka, Hejda przyszla do nas w nocy z blaganiem, by

przechowac dziewczynki, choc przez pare dni. Ukrylismy je na strychu za

pakami ze zbozem i tak siedzialy kilka miesiecy - opowiada 82-letnia

Stanislawa Kielar. P�zniej zabrala je matka i dopiero po wojnie okazalo sie,

ze do konca wojny cala piecioosobowa rodzina Reisenbach�w przezyla kilka

dom�w dalej, u Julii i J�zefa Bar�w. Troje z nich zyje w Kanadzie.

Siedmioro Zyd�w o nazwisku Weltz przezylo wojne w stodole Doroty i Antoniego

Szylar�w. Troje z nich zyje w USA. U Jana i Weroniki Przybylak�w schronil

sie Jakub Einhorn, a u Michala Bara na markowskim Kazimierzu przezyla

trzyosobowa rodzina Lorbenfeld�w, kt�rzy po wojnie wyjechali do Stan�w

Zjednoczonych.

- Wszyscy doskonale wiedzieli, ze ukrywanie Zyd�w karane jest smiercia.

Szczeg�lnie, gdy rozstrzelano rodzine Ulm�w. Mimo to zachowali ludzki

odruch, milosc do drugiego czlowieka - m�wi Franciszek Szpytma.

Na cmentarzu w Markowej czlonkowie rodziny Ulm�w poprawiaja nagrobny napis.

Zlote, zatarte litery: "Kto ratuje jedno zycie, jakby caly swiat ratowal".

J�zef Matusz